Að gefnu tilefni: Minnisblað vegna flóttafólks

Minnisblað til meirihluta bæjarstjórnar Akraness
Lagt fram á meirihlutafundi 8. maí 2008

Efni:

Formleg beiðni félagsmálaráðuneytis um móttöku flóttafólks árin 2008 og 2009.

Bakgrunnur:

Þann 28. apríl síðastliðinn barst bæjaryfirvöldum formleg ósk frá félagsmálaráðuneytinu að bærinn tæki á móti flótafólki. Áður höfðu tveir óformlegir fundir farið fram. Sá fyrri með formanni félagsmálaráðs, fulltrúa minnihluta í félagsmálaráði, félagsmálastjóra Akraness af hálfu Akranesbæjar, og fulltrúa frá félagsmálaráðuneytinu og Rauða krossinum. Síðari fundurinn var með félagsmálaráði og bæjarstjórn þar sem fulltrúar frá félagsmálaráðuneyti, Rauða krossi og félagsmálastjóri Reykjanesbæjar mættu til fundarins.

Talað hefur verið um allt að 60 einstaklinga deilt niður á tvo hópa. Ekki hafa fengist neinar upplýsingar á þessum fundum um hvaða fólk væri að ræða, aðrar en þær að talað var um einstæðar mæður og í veðri látið vaka að þetta yrðu hópar frá Suður Ameríku. Skýrt var tekið fram af hálfu félagsmálaráðuneytisins að annað hvort skuldbindi sveitarfélagið sig til að taka á móti báðum hópunum eða engum.

Fyrir utan þessa tvo fundi hefur hvorki félagsmálaráðuneytið, Rauði krossinn eða flóttamannanefnd haft uppi neina viðleitni til að hafa samband við félagsmálaráð eða formann þess. Engar frekari upplýsingar hafa borist um gang mála, né látið í ljós hvað stjórnvöld séu yfir höfuð að legga ráðin á um í þessu máli.

Nýjustu fréttir:

Fjölmiðlar 6. maí 2008 greindu frá því að ríkisstjórnin hefði nú ákveðið að bjóða allt að 30 palestínskum flóttamönnum hæli hér á landi, og að þessi hópur komi til landsins í sumar. Samkvæmt tilkynningu félagsmálaráðuneytisins (http://www.felagsmalaraduneyti.is/frettir/frettatilkynningar/nr/3788) er hér um að ræða fólk sem nú býr í Al – Waleed flóttamannabúðunum sem eru á landamærum Írak og Sýrlands. Ekki bárust neinar upplýsingar um að þetta væri sá hópur sem Akranesbær hefur verið beðinn um að taka á móti, þar til þessi frétt kom fram í fjölmiðlum síðdegis 6. maí.

Samkvæmt fréttum sem finna má á netinu þá er fólkið í þessum búðum, Palestínufólk sem bjó í Bagdad höfuðborg Írak og þar í kring, þangað til „hinar viljugu þjóðir“ gerðu innrás í landið í mars 2003. Þá upphófst skálmöld í Írak sem meðal annars leiddi það af sér að fólk af palestínskum uppruna reyndi að flýja land. Að því er ég fæ best séð þá er fólkið í Al Waleed einstaklingar sem hafa ekki komist yfir landamærin frá Írak til Sýrlands þar sem þau skortir vegabréf. Þau eru því föst í Írak og hafa væntanlega hafst við þessar aðstæður í rúm fjögur ár. Ekki hef ég fundið frekari upplýsingar um bakgrunn þessa fólks, en þætti ekki ólíklegt að hér sé um að ræða Palestínumenn sem hafa upphaflega flúið frá Palestínu til Írak í kjölfar styrjalda við Ísrael, svo sem sex daga stríðsins árið 1968. Hér gætu því verið á ferðinni einstaklingar sem hafa verið flóttafólk allt sitt líf og þekkja ekkert annað.

Álitamál:

Flóttafólki má hjálpa á ýmsa vegu. Það er hægt að koma fólki til hjálpar þar sem það er, en það er líka hægt að taka á móti þeim og veita þeim hæli hér á landi. Ef síðari kosturinn er valinn þá verður að vanda mjög til verka. Hér er um mjög flókna aðgerð að ræða. Góður undirbúningur er lykilatriði. Tryggja verður að velferðarkerfi í því nærumhverfi sem tekur við flóttafólki sé í stakk búið til að taka verkefnið að sér með öllu því sem fylgir. Einnig verður að tryggja að þetta sé gert í góðri sátt við þá íbúa sem fyrir eru í þessu nærumhverfi. Þeir hafa sín réttindi sem borgarar og skattgreiðendur.

Flóttamannaráð styðst við reglur sem leggja mjög ríkar skyldur á herðar þeim sveitafélögum sem taka að sér hópa flóttafólks. Sjá http://www.felagsmalaraduneyti.is/malaflokkar/flottafolk/mottaka/nr/1344

Ég vil hér varpa fram nokkrum spurningum sem ég tel skipta máli og að svör verði að liggja fyrir um, áður en gengið er til frekari ákvarðatöku um það hvort samfélagið á Akranesi er nægjanlega í stakk búið til að taka á móti stórum hópi flóttafólks. Ég bendi á að 60 manns er um 1% af íbúafjölda bæjarins. Þetta jafngildir því að um 1.100 manna hópur flóttafólks kæmi til Reykjavíkur á tveimur árum.

1. Samsetning hópsins og bakgrunnur
Hver er aldursskipting þess fólks sem kemur? Hverjar eru félagslegar aðstæður, svo sem hjúskaparstaða? Eru þetta einstæðar mæður? Hve stórar eru fjölskyldurnar? Hversu mörg leikskólabörn, grunnskólabörn og unglingar á framhaldsskólastigi eru í hópunum? Hver er menntun þeirra fullorðnu? Hvernig er heilsufar fólksins, bæði andlegt og líkamlegt?

Allt eru þetta lykilspurningar sem við verðum að fá svör við til að hægt sé að meta hver þörf verður fyrir þætti eins og húsnæði, pláss í leikskólum, grunnskólum og framhaldsskóla. Menntun fullorðinna skiptir máli til dæmis með tilliti til atvinnumöguleika. Einnig þegar kemur að því að meta þörf fyrir ýmsa aðstoð við aðlögun að íslensku samfélagi og þá sérstaklega að nærumhverfinu hér á Akranesi. Hvað þarf að gera varðandi starfsmannahald í leik- og grunnskólum bæjarins til að tryggja að börnin fái stuðning og næga þjónustu? Þarf að fjölga starfsfólki og þá með hvaða hætti? Hvað kostar það? Ég minni á að skólafólk hér í bæ hefur undanfarið kvartað mjög yfir því að vera undir miklu álagi. Launakröfur hafa verið uppi og kjaradeila við bæinn sem enn sér ekki fyrir endann á. Koma barna flóttafólks mun ekki draga úr þessu meinta álagi.

Heilsufarið skiptir einnig máli þar sem því þarf að sinna, væntanlega með þeirri heilbrigðisþjónustu sem til boða stendur hér á Akranesi. Er sjúkrahús og heilsugæsla í stakk búið að takast á við það að sinna flóttafólki?

Hvað með íslenskukennslu og túlkaþjónustu? Höfum við mannskap og þekkingu meðal fólksins í bænum til að takast á við það? Eru einhver hér á Akranesi sem tala þau tungumál sem notuð eru í Miðausturlöndum? Starfar slíkt fólk á leikskólum og í grunnskólum bæjarins í dag?

2. Húsnæðismál
Ljóst er að finna þyrfti mjög fljótt og nú í sumar um tíu leiguíbúðir fyrir flóttafólkið hér í bæ. Annað eins yrði að finna fyrir hópinn sem kæmi að ári. Hvar á fólkið að búa? Færi það allt í eitt hverfi, eða myndi það dreifast um bæinn? Hvaða áhrif hefur það á leigumarkaðinn þegar eftirspurn eftir leiguhúsnæði eykst með þessum hætti? Í dag eru um 25 fjölskyldur á biðlista eftir félagslegu húsnæði frá bænum. Núverandi meirihluti hefur legið á bremsunum þegar um er að ræða fjölgun á félagslegum leiguíbúðum. Við sem sitjum í félagsmálaráði Akraness heyrum af því að fátækt fólk á hrakhólum eigi erfitt með að finna leiguhúsnæði hér í bæ nema þurfa að borga háar fjárhæðir í mánuði hverjum.

3. Atvinnumál
Miðað við það fjármagn sem fylgir frá ríkinu þá á það að koma fyrsta árið, kannski eitthvað síðari árið og síðan ekki meir. Eftir það er fólkið alfarið á ábyrgð bæjarfélagsins. Hugsunin á bak við þetta er sú að takast eigi að aðlaga fólkið að íslensku samfélagi á 12 – 24 mánuðum þannig að það geti staðið á eigin fótum sem sjálfstæðir borgarar. Í þettu er fólgin sú krafa að fólki verði útveguð atvinna. Ég minni á að Akranes hefur á undanförnum mánuðum orðið fyrir alvarlegum skakkaföllum í atvinnulífinu sem ekki síst hafa bitnað á konum. Þær konur sem missa nú vinnuna hjá HB Granda eiga mjög erfitt með að finna ný störf. Nú bætast við tíu til tuttugu konur sem okkur ber skylda að útvega vinnu, og í forgang fram yfir þær konur sem nú sjá fram á atvinnuleysi. Hvernig leysum við þetta?

Og hvað gerum við ef konurnar fara ekki á vinnumarkaðinn? Hver á að framfleyta þessum fjölskyldum þá? Bæjarsjóður?

Lokaorð og niðurstaða mín
Sem formaður félagsmálaráðs og varabæjarfulltrúi í Bæjarstjórn Akraness þá hef ég hugleitt þetta mál mjög vandlega. Til viðbótar þeim spurningum sem tæpt er á hér fyrir ofan þá vil ég koma eftirfarandi á framfæri.

- Ég geri mjög alvarlegar athugasemdir við allan tilbúnað umhverfis þetta mál. Stjórnvöld hafa samband við okkur fyrir nokkrum vikum síðan og stilla okkur nánast upp við vegg. Við erum krafin svara um það hvort við ætlum að taka við flóttafólki – já eða nei. Settur er mjög þröngur tímafrestur og okkur tjáð að annaðhvort skuldbindum við okkur nú til að taka á móti báðum hópum eða ekki neinum. Ekki fylgja þessu neinar frekari upplýsingar varðandi það fólk sem um ræðir. Við fáum svo loks fréttir um það í fjölmiðlum. Ég hef ákveðnar grunsemdir um að stjórnvöld séu búin að hafa það á prjónunum í allnokkurn tíma að taka á móti flóttafólki frá Miðausturlöndum og lýsi furðu minni yfir þeim makalausa dónaskap sem Akranesi er sýndur sem sveitarfélagi að við séum ekki upplýst betur en raun ber vitni. Ég minni á að sveitarfélagið hefur sinn sjálfsákvörðunarrétt sem varinn er í stjórnarskrá lýðveldisins. Sú staðreynd að við þurfum að gefa samþykki fyrir móttöku flóttafólks er byggð á því að þegar það er hingað komið þá berum við ábyrgð á því sem sveitarfélag. Ekki bara fyrsta kastið, heldur allan þann tíma sem það býr hér í bæjarfélaginu.

- Akranes hefur stækkað mjög hratt undanfarin misseri. Íbúum hefur fjölgað hraðar en dæmi eru um fyrr. Þetta er jákvætt en hefur í för með sér ákveðna vaxtarverki sem enn eru ekki komnir fram að fullu. Við höfum staðið í mikilli varnarbaráttu við að reka okkar velferðarkerfi og sinna lögbundinni þjónustu á félagsmálasviðinu. Sömuleiðis hefur staðan verið þröng á skólasviðinu, bæði varðandi grunnskóla og leikskóla. Við stöndum frammi fyrir gríðarlegu átaki í framkvæmdum á vegum bæjarins til að mæta þeirri þjónustuþörf sem kemur í kjölfar mikillar íbúafjölgunar. Það er mitt mat að við þurfum á öllu okkar að halda við að einbeita okkur að þessum verkefnum á næstu misserum ef vel á að takast til.

- Ég sem sit í félagmálaráði bæjarins verð áþreifanlega var við það að félagsleg vandamál eru að aukast í bænum. Það kreppir hratt að í þjóðfélaginu, við höfum lent í skakkaföllum í atvinnulífinu sem enn sér ekki fyrir endann á. Miklir óvissutímar eru framundan hér á landi í efnahagsmálum, en allir sammála um að útlitið sé dökkt og forsætisráðherra meira að segja talið ástæðu til að brýna fyrir þegnum landsins að fara varlega og gæta aðhalds. Félagsmálaráð Akraness er nú í byrjun maí komið verulega fram úr fjárhagsáætlun varðandi aðstoð á þessu ári. Var gerð bókun um það til bæjarstjórnar á síðasta fundi nú á mánudag. Félagsmálastjóri tilkynnti þá ráðinu að beiðnum um fjárhagsaðstoð frá bænum væri að fjölga mjög hratt þessa dagana og hraðar en hún hefði áður séð gerast á svo skömmum tíma.

Ljóst er að félagsmálaráð mun þurfa verulega aukafjármuni á þessu ári til að mæta þessari auknu þörf. Segja má að kreppan sé þegar farin að bíta á Akranesi. Bæjarfélagið hefur þó gott orð á sér, - að hér sé gott að búa. Félagsmálastjóri segir eftirtektarvert að einstæðar mæður sæki í að flytja til Akraness því hér sé hægt að fá leikskólapláss, umönnunargreiðslur og fleira. Augljóst er að álag á félagsmálasvið bæjarins er stöðugt að aukast. Hver verður mannaflaþörf þar í náinni framtíð? Er bæjarsjóður í stakk búinn til að ráða fleiri félagsráðgjafa til að sinna meðal annars auknum verkefnum vegna flóttamannahjálpar?

- Það að bæjarfélagið taki að sér stóran hóp flóttamanna er meiriháttar pólitísk ákvörðun og alger stefnubreyting á félagslega sviðinu. Með þessu er sveitarfélagið hætt að einbeita sér að því að sinna lögbundnum velferðarskyldum sínum, en til viðbótar byrjað að bera ríkar skyldur og sinna alþjóðlegu hjálparstarfi innan marka bæjarfélagsins. Hér er á ferðinni grundvallarrmál sem er allt annars eðlis en spurning um hvort eigi nú að ráðast í hinar eða þessar bygginaframkvæmdir. Það hefur aldrei verið tekin nein pólitísk umræða um þetta innan sveitarfélagsins. Íbúar bæjarins sem eru skattgreiðendur, kjósendur og eigendur bæjarsjóðs - hafa aldrei verið spurðir þeirrar spurningar hvort þau vilji að þeirra fjármunum sé varið í svona verkefni? Enginn flokkur hafði móttöku flóttamanna á kjörtímabilinu á sinni stefnuskrá þegar gengið var til sveitarstjórnarkosninga vorið 2006. Þetta hefur aldrei verið rætt í málefnavinnu innan núverandi meirihluta. Ég tel að með því að taka ákvörðun um móttöku flóttamanna að íbúum bæjarins forspurðum þá séu kjörnir fulltrúar að koma í bakið á umbjóðendum sínum.

Niðurstaða mín í þessu máli er eftirfarandi:

Miðað við skamman aðdraganda, lítið svigrúm til undirbúnings, mikla óvissu í málinu og þær horfur sem nú eru í bæjarfélaginu þá tel ég alls ekki tímabært að Akranesbær fallist á að taka á móti flóttafólki að svo stöddu. Sem formaður félagsmálaráðs treysti ég mér ekki til að mæla með þessu.

Akranesi, 7. maí 2008

Magnús Þór Hafsteinsson (sign.)