Kákasusbardagi: spurningar og svör

Ég fann neðangreindar spurningar og svör á vef Aftenposten í Noregi. Miðillinn er að reyna að upplýsa lesendur sýna um stríðið sem nú geisar í Kákasus. Þetta er skrifað af fréttaritara Aftenposten í Moskvu.

Ég ákvað að snara þessu yfir á íslensku. Þetta eru hættulegustu hernaðarátök í langan tíma og geta haft ófyrirsjáanlegar pólitískar afleiðingar:

1. Hvers vegna vilja Ossetar komast undan yfirráðum Georgíu?
Fyrstu árin eftir að Sovétríkin leystust upp, stóðu stjórnvöld í Georgíu fyrir mjög þjóðernissinnaðri stefnu og ástunduðu menningarlega kúgun á Ossetum. Stríðið 1990-92 var mjög ofbeldisfullt og því hefur í raun aldrei lokið. Lítið traust er á milli aðila eftir fimmtán ára tilraunir til sátta. Stjórnvöld í Ossetíu kjósa frekar rússnesk yfirráð fram yfir georgísk, þrátt fyrir að almennir borgarar Ossetíu gjaldi varhug við því að Rússar blandist í málefni þeirra.

2.Af hverju réðist Georgía á Suður Ossetíu með hervaldi?
Sennilega hafa stjórnvöld í Georgíu annað hvort búist við að Rússland myndi ekki senda jafn öflugt herlið á vettvang, eða þau reiknuðu með hjálp frá Bandaríkjunum. Þar með talið hernaðaraðstoð. Condolezza Rice var í Tbilisi í júlí. Spyrja má hvaða skilaboðum hún hafi þá komið á framfæri og hvort þau hafi hugsanlega verið misskilin. George W. Bush Bandaríkjaforseti virðist ekki vilja láta í ljós neitt annað en munnlega andstöðu við árásir rússneska heraflans á landssvæði Georgíu. Hann hefur mælt með því að leitað verði aftur til þeirrar stöðu sem uppi var til 6. ágúst. Mikheil Saakasjvili forseti Georgíu gekk til kosninga með loforðum um að hann ætlaði að ná báðum lýðveldunum sem hafa rifið sig laus frá Georgíu, aftur undir stjórn landsins. Samningaviðræður milli stjórnvalda í Georgíu og stjórnvalda í Suður Ossetíu og Abkasíu hafa ekki skilað neinum árangri. Lýðveldin tvö hafa staðið fast á því að þau muni eingungis semja ef Georgía viðurkenni sjálfstæði þeirra, en Georgía krefst þess að allir georgískir flóttamenn fái fyrst að snúa aftur til heimahaga sinna í þessum lýðveldum. Endurkoma flóttafólksins myndi leiða til þess að Ossetar og Abkasar yrðu í minnihluta á þeim landsvæðum. Samskipti Suður Ossetíu og Georgíu hafa lengi verið mjög viðkvæm, en á síðustu vikum hafa hvað eftir annað brotist út vopnuð átök milli deiluaðila. Báðir kenna hinum um að hafa byrjað vopnaskakið.

3. Af hverju hefur Rússland afskipti með hervaldi?
Flestir hermannanna í hinum svokölluðu friðargæslusveitum eru frá Rússlandi. Utanríkisráðherra Rússa hefur lýst því yfir að það sé í verkahring Rússa að sjá til þess að friður komist á í Suður Ossetíu. Dmitrij Medvedev forseti Rússlands hefur einnig sagt að hernaðarleg afskipti hafi verið nauðsynleg til að verja eigin borgara, og flestir af Ossetunum í Suður Ossetíu eru rússneskir ríkisborgarar. Georgíu menn hafa litið á þann gjörning Rússa að láta Osseta í Suður Ossetíu hafa rússneskt ríkisfang sem viðleitni Rússa til að ná hægt og bítandi yfirráðum í Suður Ossetíu. Ossetar líta hins vegar svo á að þetta hafi verið eini möguleiki þeirra til að fá vegabréf sem eru viðurkennd á alþjóða vettvangi. Georgía telur að Rússland hjálpi Suður Ossetum í andspyrnubaráttunni, og að friðargæslulið Rússa sé alls ekki hlutlaust heldur taki virkan þátt til stuðnings Ossetum.

4. Hver eru markmið Rússa?
Yfirlýst markmið þeirra er að koma aftur á sömu stöðu mála og var áður en Georgía réðist á Suður Ossetíu. Sennilega vilja Rússar einnig eyðileggja hernaðarmannvirki Georgíu og lama árásarmátt þeirra þannig að Georgía hafi ekki lengur afl til að ráðast aftur á Suður Ossetíu. Það er einnig hugsanlegt að Rússland vilji fyrir sitt leyti sýna vald sitt á svæðinu. Rússnesk stjórnvöld reyna einnig að lítillækka Saakasjvili Georgíuforseta og stjórnmálastefnu hans. Stríðið getur bundið enda á frekari óskir Georgíu um að fá aðild að NATO. Vladimir Putin forsætisráðherra Rússa hefur sagt að árás Georgíu hafi sannað að uppreisnarlýðveldin tvö geti aldrei aftur orðið hluti af Georgíu. Of snemmt er að segja til um hvort Rússland muni nú viðurkenna fullveldi lýðveldanna tveggja eða innlima þau í Rússland. Til viðbótar þessu þá hefur Rússland horn í síðu Georgíu því að Rússar töpuðu nokkru af völdum sem þeir hafa haft sem gassöluríki, þegar tvær eldsneytisleiðslur voru opnaðar sem báðar liggja gegnum Georgíu frá Kasakhstan. Sögulega séð þá hefur það verið mjög mikilvægt fyrir Rússa að hafa tögl og haldir á Suður Kákasus.

5. Hvernir eru Ossetar, - eru þeir eiginlega Rússar að uppruna?
Nei. Ossetar eru þjóð sem eru afkomendur íranskrar þjóðar sem kallaðist Alan. Þetta voru hirðingjar em settust tiltölulega seint að í Kákasusfjöllum, eða fyrir 3-400 árum. Georgískir sagnfræðingar telja að þeir hafi sest þar að alltof seint til að geta gert kröfur um eigið land.

6. Hvað skilur á milli Osseta og Georgíufólks?
Tungumálin eru mjög ólík, en annars ber lítið á milli. Þjóðirnar lifa daglegu lífi í friði og spekt í Suður Ossetíu. Fjöldi fjölskyldna eru blandaðar Ossetum og Georgíufólki. Sovét tímabilið myndaði hins vegar sterk tengsl milli Osseta og Rússa. Viðskiptabann síðustu fimmtán árin hefur einnig styrkt þessi bönd.

7. Er eitthvað samband milli Osseta og Abkhasa sem einnig hafa klofið sig frá Georgíu?
Já, það eru menningarleg tengsl milli allra þjóða á þessu svæði. Ekki bara á milli þessa tveggja. Pólitískt séð þá bjuggu Abkhasar eins og Ossetar við ákveðna sjálfsstjórn á Sovéttímanum. Þetta veitti þeim stjórmálalega stöðu til að leggja fram kröfur um sjálfstæði þegar Sovétríkin leystust upp. Segja má að samband þjóðanna sé kannski mest vegna pólitískra þátta seinni tíma frekar en að þær eigi sögulega og menningarlega samleið.

8. Hvað gerist nú í Abkhasíu?
Árás Georgíu á Suður Ossetíu hefur einnig leitt til þess að stjórnvöld í hinu klofningslýðveldinu Abkasíu hafa nú hafið árásir á þann hluta sem Abkhasíu sem Georgía ræður yfir, í Kodori. Georgía yfirtók stjórn þessa svæðis í hernaðaraðgerð árið 2006. Óvíst er hvort Abkhasar noti tækifærið nú þar sem herafli Georgíu er á undanhaldi og Rússland hefur sýnt vilja til að grípa inn með hervaldi Russland, eða þeir líti svo á að árás sé besta vörnin (Abkhasísk stjórnvöld hafa fullyrt að Georgía hafi undirbúið árásir á Abkhasíu).

9. Hvað er þetta með valdhafa í Georgíu? Eitt er að Stalín var Georgíumaður. En Eduard Sjevardnadse var frjálslyndur á meðan hann var sovéskur utanríkisráðherra undir Mikhail Gorbatsjov. Um leið og hann snéri heim sem forseti til Tbilisi sem forseti, hóf hann að sýna einræðistilburði. Svipað virðist hafa gerst með Mikhail Saakasjvili núverandi forseta Georgíu.
Landið hefur aldrei upplifað stjórnarskrárleg umskipti á valdastólum. Hin stjórnmálalega mennig Georgíu er mörkuð af því að menn komast til valda með byltingu. Þetta veldur kannski því að sitjandi leiðtogum á hverjum tíma hættir til að bregðast við aðstæðum með offorsi, og með tímanum þróa með sér viðleitni til einræðis. Sögulega séð þá hefur Georgía alltaf verið undir stjórn framandi stórvelda ef undan eru skilin árin 1919-1921. Það hefur þróast fram djúpstæð tortryggni í garð hvers miðstýrðs ríkisvalds, og þetta leiðir til þess að Georgía er land sem erfitt er að stýra.

10. Varð hin forna kristna og georgíska menningararfleifð fyrir "tjóni" á tímabilinu þegar Sovétrikin réðu og innræting á "rússamenningu" var allsráðandi?
Að hluta til. Á vissan hátt var georgískur menningararfur varðveittur, en hin georgíska rétttrúnaðarkirkja sætti kúgun. Margir íbúar Georgíu eru tortryggnir í garð kirkjunnar frá þessum tíma þar sem margir töldu að kirkjan væri í samvinnu við leyniþjónustu lögreglunnar. Ilia II núverandi leiðtogi kirkjunnar er þekktur fyrir það að hafa staðið uppi í hárinu á KGB og varið sjálfstæði kirkjunnar.

11. Stendur georgíska þjóðin að baki forseta sínum í þessum átökum?
Já. Stjórnarandstaðan sem fram til þessa hefur ekki viljað viðurkenna Saakasjvili sem forseta vegna ásakana um kosningasvindl, hefur nú fylkt sér á bak við hann. Davit Gamkrelidze, leiðtogi Nýja Hægri flokksins, sagði á föstudag að það sé mikilvægt að öll þjóðin sýni nú samstöðu.

12. Hvers vegna er það svo mikilvægt fyrir Georgíu að ná stjórn á þeim svæðum sem hafa klofið sig frá landinu?
Flestir Georgíubúar líta svo á að svæðin séu eðlilegur hluti af landi þeirra. Þeir líta á kröfur um að svæðin losi sig frá Georgíu, sem eftirmála og afleiðingar tímans þegar Georgía var undir hæl Sovétríkjanna. Svæðið sem kallast Abkhasía, er vagga georgísku þjóðarinnar og þar sat fyrsti konungur landsins. Georgíufólk nútímans er mjög meðvitað um þetta í dag.

13. Hverjir standa fyrir þjóðernishreinsunum?
Það hafa einungis komið fullyrðingar um slíkt frá Rússlandi og Georgíu. Engar skýrslur hafa staðfest að herlið standi fyrir þjóðernishreinsunum. Þó er það þannig að hvorki Ossetum né Georgíufólki mun líða vel á sínum heimilum í framtíðinni ef hinn aðilinn mun vera við völd á því svæði sem þau búa á. Stríðið síðustu daga hefur leitt til þess að samband og samskipti þjóðahópanna eru enn erfiðari en nokkru sinnni fyrr.

14. Hversu margir hafa fallið í átökunum?
Stjórnvöld í Suður Ossetíu fullyrða að rúmlega 1600 manns hafi fallið í Suður Ossetíu, aðallega í höfuðborginni Tsinkhvali. Georgía mótmælir þessari tölu. Rússneskar heimildir herma að minnsta kosti 15 af friðargæsluhermönnum þeirra hafi fallið og yfir 70 særst. Rúmlega 100 manns eiga að hafa látið lífið í Georgíu vegna rússneskra loftárása þar sem herþotur Rússa hafa sennilega verið að reyna að ráðast á herstöðvar, -tæki og -mannvirki. Tvær íbúðablokkir urðu fyrir loftárásum. Það hafa einnig borist upplýsingar um að fleiri hafi fallið í meintum loftárásum í Georgíu. Engar af ofangreindum tölum hafa verið staðfestar af óháðum aðilum.

15. Geta Bandaríkin og Evrópusambandið haft milligöngu um frið?
Sem NATO þjóðir munum hvorki helstu ESB lönd eða Bandaríkin verða álitin hlutlausir aðilar, - hvorki af Suður Ossetíu eða Rússlandi. Rússar munu vart hafa áhuga á því að þessi lönd leiði friðarviðræður. Rússland lítur á sjálft sig sem friðarboðberann og hinn hlutlausa aðila í átökum milli Georgíu og klofningslýðveldanna tveggja. Georgía lítur hins vegar á Rússland sem aðila að átökunum. Sennilega liggur lausnin í því að Bandaríkin og Rússland ræði saman.

16. Hvað næst?
Það er ógjörningur að segja til um hvað vaki fyrir Rússum að gera í framhaldi af þessu. Þeir hafa sagt að markmiðið sé að koma georgísku herliði út út Suður Ossetíu. Georgía hefur lýst því yfir að landið hafi dregið sig í hlé. Enn er stopul skothríð á svæðinu, og fulltrúar rússneska friðargæsluliðsins segja að það komi ekki til greina að leggja niður vopn fyrr en herlið Georgíu sé alfarið horfið frá Suður Ossetíu.

----------------------------------

Hér fyrir neðan eru myndir frá stíðinu í gær og í dag úr rússnesku sjónvarpi. Ég vara við myndum sem sýna fallna hermenn Georgíu.

Það er áhugavert að leggja við hlusir þegar Vladimir Pútín forsætisráherra talar (01:50).

Einnig vek ég athygli á ummælum Sergei Lavrov utanríkisráherra (04:30). Hann talar um að þeir sem hafi ekki viljað hlusta á aðvaranir Rússa verði nú að bera ábyrgð á því sem nú er að gerast. Síðan talar hann enn og aftur um það sem hann nefndi í gær og ég benti á þá; - sem er að er að forseti Georgíu sé ítrekað í alþjóðlegum sjónvarpsviðtölum með fána Evrópusambandsins fyrir aftan sig.

Ég fæ trauðla skilið þetta öðruvísi en svo að Rússar séu að kenna Vesturlöndum um þetta stríð og ýja að því að Evrópusambandið standi á bak við Georgíu í árásum á Rússland.

Er von að maður spyrji; hvað sé eiginlega í gangi?